Από την ζωή του Διονύσιου Σολωμού: Φαρμακερές ατάκες και το διαχρονικά επίκαιρο μήνυμά του με αφορμή την 21η επέτειο από την Επανάσταση του 1821

Το Διονύσιο Σολωμό τον γνωρίζουμε περισσότερο -αν όχι μόνο- ως ποιητή. Λίγα είναι γνωστά για το σπινθηροβόλο πνεύμα του, το λεπτό του χιούμορ, αλλά και τον ορθό του λόγο. Μέσα από τις επόμενες ιστορίες, προερχόμενες από αναμνήσεις φίλων και γνωστών του, όπως δημοσιεύτηκαν σε διάφορα αφιερώματα πολύ παλιών εφημερίδων, έχουμε την ευκαιρία να τον γνωρίσουμε λίγο καλύτερα και ως άνθρωπο.

Από την ζωή του Κωνσταντίνου Κανάρη

 

Η πυρπόληση της τουρκικής ναυαρχίδας.
Πίνακας του Νικηφόρου Λύτρα

Μια από τις θρυλικότερες μορφές του αγώνα των Ελλήνων για την ελευθερία είναι αναμφίβολα αυτή του Κωνσταντίνου Κανάρη. Και μόνο το τόλμημά του να φέρει εις πέρας και μάλιστα με επιτυχία την πυρπόληση της ναυαρχίδας του Καρά Αλή ως αντίποινα για τη σφαγή της Χίου, ήταν αρκετό να τον κατατάξει στο πάνθεον των ηρώων του 21, κερδίζοντας μάλιστα το σεβασμό και την εκτίμηση όλης της Ευρώπης. Σ’ αυτό το αφιέρωμα δεν θέλω να σταθώ στα μεγάλα και γνωστά ιστορικά στοιχεία της ζωής και της σταδιοδρομίας του Κανάρη, αλλά σε κάποιες δευτερεύουσες ιστορίες, που είναι όμως ικανές να συνθέσουν το παζλ της προσωπικότητας ενός σπουδαίου Έλληνα.

Από πού αγόραζαν παγωτά οι επαναστατημένοι Έλληνες, ποιος ήταν ο αγαπημένος τους ποιητής και άλλες πληροφορίες από την ζωή στα χρόνια της Επανάστασης του 1821!

Όλα τα αφιερώματα στην Επανάσταση του 1821 περιορίζονται στα πολεμικά γεγονότα, στις εμφύλιες συγκρούσεις και στο έντονο διπλωματικό παρασκήνιο όσα χρόνια διήρκησε ο αγώνας των Ελλήνων για την πολυπόθητη ελευθερία. Κάνοντας την ανατροπή, σκέφτηκα να ετοιμάσω ένα μικρό αφιέρωμα στην άλλη πλευρά αυτής της τόσο σημαντικής για την ελληνική ιστορία δεκαετίας, μακριά από τα πολεμικά γεγονότα και γύρω από την καθημερινότητα της ζωής στα χρόνια εκείνα, συγκεντρώνοντας από διάφορες πηγές πληροφορίες περισσότερο ή λιγότερο χρήσιμες, ενδιαφέρουσες όμως σε κάθε περίπτωση…

Πάσχα στην πολιορκημένη Ακρόπολη το 1827

Μετά την πτώση του Μεσολογγίου, που επισφραγίστηκε με την ηρωική Έξοδο των κατοίκων του στις 10 Απριλίου 1826, ο Κιουταχής έστρεψε το ενδιαφέρον του στην ανατολική Στερεά Ελλάδα. Τον Ιούλιο της ίδιας χρονιάς ξεκίνησε η κατάληψη της Αθήνας και στη συνέχεια η πολιορκία της Ακρόπολης, όπου είχαν οχυρωθεί περίπου 1400 άνδρες ελπίζοντας σε εξωτερική βοήθεια κυρίως από τον Καραϊσκάκη, ο οποίος καθυστέρησε σημαντικά τα σχέδια του τουρκικού στρατού, μέσα όμως σε συνθήκες έντονου πολιτικού διχασμού.

Πώς ο ιστιοριοδίφης Γιάννης Βλαχογιάννης εντόπισε και έσωσε πολύτιμα ιστορικά έγγραφα από τα χρόνια της Ελληνικής Επανάστασης λίγο πριν αυτά γίνουν περιτυλίγματα για σαρδέλες!

Πόσο καλή σχέση έχουμε οι Έλληνες με την ιστορία; Υπάρχουν τόσοι άνθρωποι φανατισμένοι, έτοιμοι να επιτεθούν τουλάχιστον φραστικά και με τον πλέον σκαιό τρόπο κατά όποιου τολμήσει να καταρρίψει – ακόμη και με αποδείξεις - αγαπημένους εθνικούς μύθους (οι οποίοι φυσικά ως μύθοι έχουν ελάχιστη σχέση με την πραγματική ιστορία), την ώρα που οι περισσότεροι αδιαφορούν για τα πραγματικά ντοκουμέντα, έγγραφα και λοιπό πρωτογενές υλικό που καταγράφουν τα γεγονότα και τις προθέσεις των πρωταγωνιστών τους με τον πλέον αυθεντικό τρόπο. Εδώ που τα λέμε η ιστορία μπορεί να γίνει πολύ βαρετή, όταν αντιμετωπίζεται ως επιστήμη – έλα όμως που πρόκειται περί επιστήμης και όχι περί ψυχαγωγικής λογοτεχνίας!

Ποια ήταν η νεαρή Γαριφαλιά, το κοριτσάκι που επέζησε της καταστροφής των Ψαρών από τους Τούρκους, βρέθηκε στην Αμερική και έγινε πρότυπο για τις νεαρές Αμερικανίδες στα μέσα του 19ου αιώνα μετά τον αναπάντεχο θάνατό της σε ηλικία 13 ετών;

Η καταστροφή των Ψαρών και η σχεδόν ολοκληρωτική εξόντωση του πληθυσμού του νησιού από τους Τούρκους τον Ιούνιο του 1824 ήταν ένα από τα πιο δραματικά γεγονότα της περιόδου της Ελληνικής Επανάστασης, που μάλιστα προκάλεσε σφοδρές αντιδράσεις σε Ευρώπη και Αμερική. Ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, αναπάντεχο σύμβολο της καταστροφής υπήρξε ένα μικρό κορίτσι, που αρχικά είχε αιχμαλωτιστεί από τους Τούρκους και οδηγήθηκε στη Σμύρνη προφανώς για πουληθεί ως σκλάβα. Εκεί αγοράστηκε από έναν Αμερικανό έμπορο και στη συνέχεια στάλθηκε με το πλοίο στη Βοστόνη, όπου υιοθετήθηκε από μια εύπορη αμερικανική οικογένεια, πιθανότατα την οικογένεια του έμπορου που την αγόρασε και της χάρισε την ελευθερία της. Οι αμερικανικές εφημερίδες της ονόμαζαν Garafilia Mohalbey ή Mohalbi. Προφανώς, όμως, το βαφτιστικό της όνομα ήταν Γαριφαλιά, ενώ δεν υπάρχει μεγάλη σιγουριά για το πώς ακριβώς προφερόταν το επίθετό της ούτε καν αν ήταν σωστά γραμμένο και δεν είχε γίνει κάποια παραφθορά (π.χ. το σωστό θα μπορούσε να είναι "Μιχάλμπεη" ή κάτι παρόμοιο).

Η ίδρυση και οι πρώτες δράσεις της Φιλικής Εταιρίας σύμφωνα με τη μαρτυρία ενός ιδρυτικού της στελέχους, του Εμμανουήλ Ξάνθου

Πολλοί ήταν οι άνθρωποι που με τον ένα ή τον άλλο τρόπο έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στη γέννηση και την επιτυχία της επανάστασης του 1821, όμως αργότερα, μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους όχι απλά δεν τιμήθηκαν ως ελάχιστο δείγμα ευγνωμοσύνης για τη συμβολή τους, αλλά τέθηκαν στο περιθώριο. Κάποιοι έπεσαν θύματα φατριαστικής εκδίκησης, ενώ σε αμήχανη θέση βρέθηκαν όσοι δεν συμμετείχαν μεν σε μάχες, αλλά η συμβολή τους για το ξέσπασμα και την επιτυχία της επανάστασης ήταν αδιαμφισβήτητη και υπέρτατα σημαντική. Ο Εμμανουήλ Ξάνθος ανήκει στη δεύτερη αυτή κατηγορία. Δεν πήρε τα όπλα και δεν πολέμησε σε κάποια μάχη κατά των Τούρκων, όμως κανείς δεν μπορεί ν' αμφισβητήσει ότι όντας ένα από τα ιδρυτικά μέλη της Φιλικής Εταιρίας, αλλά και χάρη στη γενικότερη κινητικότητα που επέδειξε για την επιτυχία του αγώνα σε πολιτικό επίπεδο, συνέβαλε στο μέγιστο δυνατό βαθμό να εξελιχθούν έτσι τα πράγματα, ώστε μετά να ιδρυθεί ανεξάρτητο ελληνικό κράτος, ένα κράτος που δίσταζε ν' αναγνωρίσει τη συνεισφορά του Ξάνθου στον αγώνα.

Ιστορικά κείμενα: Η επιστολή της Μαντώς Μαυρογένους στον Όθωνα λίγους μήνες πριν το θάνατό της διεκδικώντας ίση οικονομική μεταχείριση με τους άνδρες αγωνιστές

Σε ποίημά του αφιερωμένο στη Μαντώ Μαυρογένους, ο Γάλλος ποιητής Λεόν Μπαρά έγραψε: «Η αρχαιότητα θα της αφιέρωνε ναούς για να διαιωνίσει το λαμπρό της παράδειγμα και θα την έβλεπε σαν μια θεότητα». Όμως η Μαντώ Μαυρογένους δεν έτυχε τόσο μεγάλων τιμών, όσο ζούσε. Στην περίπτωση της ίσχυσε αυτό που έγραψε ένας άλλος Γάλλος φιλέλληνας, ο αξιωματικός Μαξίμ Ρενμπώ αναφορικά με τη Μαντώ: «Η πιο αγνή αγάπη στην πατρίδα, γεμάτη αυταπάρνηση και ανιδιοτέλεια, χωρίς κανένα προσωπικό συμφέρον και χωρίς καμία μέριμνα για το προσωπικό της μέλλον». 

Οι πρώτες κοσμικές εκδηλώσεις στο ελληνικό κράτος το 1828.

Τυπικά, το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος ιδρύθηκε με το πρωτόκολλο του Λονδίνου το 1830. Για πολλούς όμως ως αφετηρία έναρξης ορίζεται το 1828, οπότε έφτασε στην Αίγινα ο Ιωάννης Καποδίστριας, η κυβέρνηση του οποίου είχε αναγνωριστεί από τις μεγάλες δυνάμεις της εποχής, ενώ την ίδια χρονιά πραγματοποιήθηκε και η πρώτη διοικητική διαίρεση της χώρας. Βέβαια ο πόλεμος της ανεξαρτησίας δεν είχε τελειώσει, οι μάχες μαίνονταν, όμως στην τότε προσωρινή πρωτεύουσα του εκκολαπτόμενου ελληνικού κράτους το κλίμα ήταν αρκετά ασφαλές, ώστε διοργανώθηκαν και οι πρώτες κοσμικές εκδηλώσεις.

Το χρονολόγιο της Ελληνικής Επανάστασης: Β΄. Τα γεγονότα από το 1825 μέχρι την ανακήρυξη ανεξάρτητου ελληνικού κράτους

Το δεύτερο μέρος του εξαιρετικά λεπτομερούς χρονολογίου των σημαντικότερων μαχών της Ελληνικής Επανάστασης ξεκινάει από το 1825 και την απόβαση του στρατού του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο, που θα έθετε τον αγώνα των Ελλήνων σε υπαρξιακό κίνδυνο, την ώρα που οι εσωτερικές έριδες είχαν διχάσει τους επαναστάτες. Βέβαια, οι τελευταίες παραλείπονται στον κατάλογο που δημοσιεύτηκε στο Αττικό Ημερολόγιο του 1870, προφανώς γιατί ο συγγραφέας έκρινε σκόπιμο να παραβλέψει τις "μαύρες" σελίδες της ιστορίας έχοντας μια πιο συντηρητική άποψη για την ωφέλεια που μπορεί ν' αποκομίσει ένας λαός εμβαθύνοντας ακόμη και στις πιο σκοτεινές πτυχές της ιστορίας του. Πάντως ο κατάλογος είναι εξαιρετικά χρήσιμος σε ό,τι αφορά την καταγραφή των μαχών, όχι μόνο των πιο "διάσημων", αλλά και κάποιων άλλων μικρότερης φαινομενικά σημασίας, που όμως αναμφίβολα ήταν απαραίτητες για να θεμελιωθεί σε πιο γερές βάσεις το οικοδόμημα της ανεξαρτησίας.

Το χρονολόγιο της Ελληνικής Επανάστασης: Α. Τα κυριότερα γεγονότα από το 1821 μέχρι το 1824.

Ένας εξαιρετικός κατάλογος των σημαντικότερων γεγονότων κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης δημοσιεύτηκε στο Αττικό Ημερολόγιο του Δ.Α. Μαυρομμάτη το 1870. Καθώς σε γενικές γραμμές έχουν διατηρηθεί στη συλλογική μνήμη ένας μικρός αριθμός μαχών, αλλά και ονομάτων Ελλήνων αγωνιστών, εκτιμώ ότι έχει μεγάλη ιστορική αξία η αναδημοσίευση του ιστορικού αυτού καταλόγου. Λόγω όμως της πολύ μεγάλης έκτασής του, αυτή θα γίνει σε δύο μέρη. Ξεκινάω με τα γεγονότα μεταξύ του 1821 και 1824, κατά την πρώτη και καθόλα επιτυχημένη φάση του αγώνα, λίγο πριν η απόβαση του Ιμπραήμ Πασά να θέσει αυτόν σε υπαρξιακό κίνδυνο.

Η πρώτη κινηματογραφική ταινία παγκοσμίως με ιστορία εμπνευσμένη από την ελληνική επανάσταση [εικόνα]

Το 1911 ο ελληνικός κινηματογράφος βρισκόταν σε βρεφική ηλικία. Οι μόνες ταινίες που γυρίζονταν ήταν κάποια ελάχιστα ζουρνάλ, μετρημένα στα δάχτυλα, ενώ δεν υπήρχαν καν ταινίες μυθοπλασίας ελληνικής παραγωγής. Εκείνη όμως τη χρονιά γυρίστηκε η πρώτη ταινία στα χρονικά του παγκόσμιου κινηματογράφου, εμπνευσμένη από την ελληνική επανάσταση του 1821. Ήταν μια ταινία μικρού μήκους (μόλις 269 μέτρων), ιταλικής παραγωγής, η οποία θα μπορούσε να περιγραφεί και ως "ψευδοϊστορική", αφού δεν αναφερόταν σε πραγματικά γεγονότα, αλλά σε μια φανταστική ιστορία, που λάμβανε χώρα την περίοδο εκείνη. Ο τίτλος της: "Gulnara (Storia dell' indipendenza greca 1820-1830)", δηλαδή "Γκιουλνάρα (Ιστορία της ελληνικής ανεξαρτησίας 1820-1830)".

Οι τρεις πρώτοι μήνες της ελληνικής επανάστασης του 1821, όπως καταγράφηκαν από μια ελβετική εφημερίδα της εποχής

Έχει εξαιρετικό ενδιαφέρον να ανατρέξει κανείς στις σελίδες παλιών, ξένων εφημερίδων, οι οποίες κατέγραψαν στις σελίδες τους την Ελληνική Επανάσταση. Οι περιγραφές των μαχών, τα συναισθηματικά σχόλια κάποιου συντάκτη, ακόμη και οι ειδήσεις που ουδεμία σχέση είχαν με την πραγματικότητα, δίνουν μια πολύ ενδιαφέρουσα εικόνα της περιρρέουσας ατμόσφαιρας την εποχή εκείνη, αλλά μια διαφορετική ματιά των ιστορικών γεγονότων, που μετά από πολύχρονους αγώνες οδήγησαν στη δημιουργία του πρώτου ελληνικού κράτους. Το αφιέρωμα αυτό ανατρέχει στο αρχείο μιας ελβετικής εφημερίδας, της Gazette de Lausanne και στον τρόπο που περιέγραψε τα γεγονότα. Φυσικά, δεν παρατίθενται ολόκληρα τα δημοσιεύματα, που ήταν άλλωστε εκτενή, αλλά χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τους τρεις πρώτους μήνες του αγώνα για την ελευθερία. Όλες οι ημερομηνίες που αναφέρονται είναι σύμφωνες με το νέο ημερολόγιο, που ίσχυε στην Ελβετία ήδη από τότε. 

Οι αυστηροί "κλέφτικοι νόμοι" επί Τουρκοκρατίας - Πώς οι Κλέφτες έλυναν τις μεταξύ τους διαφορές με αίμα

Σ' ένα εκτενές άρθρο για την ληστεία στην Ελλάδα, που δημοσιεύτηκε στο Ημερολόγιο Σκόκου του έτους 1896, ο Γ. Π. Κρεμός παρέθεσε ορισμένους από τους πιο χαρακτηριστικούς, ποινικούς "κλέφτικους νόμους", που ίσχυαν μεταξύ των Κλεφτών στην εποχή της Τουρκοκρατίας. Αν και οι νόμοι εκείνοι ήταν άγραφοι, ο συγγραφέας είχε υπάρξει αυτήκοος μάρτυρας πολεμικών παραγγελμάτων και άλλων παραδόσεων της ληστρικής ζωής στον Παρνασσό, τον Ελικώνα, την Οίτη, την Πίνδο και τον Όλυμπο. Οι νόμοι που μετέφερε στο άρθρο του - και αναπαράγονται εδώ - ήταν εξαιρετικά σκληροί, θα μπορούσε κανείς να τους χαρακτηρίσει "δρακόντειους" χωρίς υπερβολή, ενώ αφορούσαν τις περιπτώσεις που κάποιος Κλέφτης πρόδιδε ή παραβίαζε με οποιονδήποτε τρόπο (εσκεμμένα ή από ανικανότητα) τους κανόνες της οργάνωσης. (Εδώ, οι "κλέφτικοι νόμοι" μεταφέρονται στη δημοτική γλώσσα)

Η ναυμαχία του Ναβαρίνο όπως περιγράφτηκε από αμερικανική εφημερίδα της εποχής

Οι εξελίξεις από τον αγώνα των Ελλήνων για ανεξαρτησία είχε συγκινήσει τους Αμερικανούς και οι εφημερίδες δημοσίευαν σε κάθε τους φύλλο λεπτομέρειες, βάσει των πληροφοριών που έφταναν από τις μεγάλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες και πιο συγκεκριμένα από τα ρεπορτάζ αγγλικών και γαλλικών εφημερίδων. Αυτό συνέβη και στην περίπτωση της ιστορικής ναυμαχίας του Ναβαρίνο (8/20.10.1827), που αποτέλεσε το καταλυτικό γεγονός για να καμφθεί η Υψηλή Πύλη και να συμβιβαστεί με την ιδέα της δημιουργίας ενός μικρού, ανεξάρτητου ελληνικού κράτους.

Η πολιορκία και η Έξοδος του Μεσολογγίου όπως περιγράφτηκε σε αμερικάνικη εφημερίδα της εποχής.

Η πολιορκία και η άλωση του Μεσολογγίου, μετά την ηρωική Έξοδο των κατοίκων του την Κυριακή των Βαΐων (10 Απριλίου) 1826, απασχόλησε τον ευρωπαϊκό και τον αμερικανικό τύπο της εποχής, που δημοσίευσε ανταποκρίσεις από τα γεγονότα στην Ελλάδα. Ειδικά σε ό,τι αφορά τις αμερικανικές εφημερίδες, οι πληροφορίες δημοσιεύονταν με μεγάλη καθυστέρηση, αναπαράγοντας ουσιαστικά τις ειδήσεις των ευρωπαϊκών εφημερίδων, όταν αυτές έφταναν στην άλλη άκρη του Ατλαντικού ωκεανού με κάποιο πλοίο, κυρίως από την Αγγλία.

Όταν η Αθήνα ήταν ένα τουρκοχώρι στην καρδιά της ελεύθερης Ελλάδας και οι Αθηναίοι δεν ήξεραν τι είναι το κάρο - Η απελευθέρωση της πόλης στις 31 Μαρτίου 1833

Μπορεί το ελληνικό κράτος να ιδρύθηκε τυπικά στις 22 Ιανουαρίου/3 Φεβρουαρίου 1830 με την υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Λονδίνου, ωστόσο η Αθήνα εξακολουθούσε να παραμένει υπό τουρκική κατοχή (ένα "τουρκοχώρι") για 3 ακόμη χρόνια, μέχρι τις 31 Μαρτίου 1833, οπότε παραδόθηκε η διοίκηση της στους Έλληνες.

Η Επανάσταση του 1821 στις ξένες εφημερίδες της εποχής

Μπορεί οι εφημερίδες να μην ήταν τόσο διαδεδομένες, ούτε και τα μέσα επικοινωνίας να επέτρεπαν τη γρήγορη μετάδοση των εξωτερικών ειδήσεων, ωστόσο η Ελληνική Επανάσταση του 1821 απασχόλησε με τον ένα ή τον άλλο τρόπο τις εφημερίδες της εποχής. Ας ρίξουμε μια ματιά σε ορισμένα ρεπορτάζ εφημερίδων από τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Αυστραλία. Πότε μεταδόθηκε για πρώτη φορά στην Αμερική η είδηση ότι εξερράγη επανάσταση; Πόσοι.. μήνες πέρασαν για να φτάσει η είδηση στην Αυστραλία; Επίσης, φιλελληνικά δημοσιεύματα, αλλά και... συνεντεύξεις με ηγετικές προσωπικότητες της Επανάστασης, όπως ο Κωνσταντίνος Μπότσαρης, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης και ο Κωνσταντίνος Κανάρης - όλα στο σπάνιο αφιέρωμα που ακολουθεί.

Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης πριν την Επανάσταση του 1821 και ο θάνατος του στις 4 Φεβρουαρίου 1843.

Συμπληρώνονται 170 χρόνια από το θάνατο του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη στις 4 Φεβρουαρίου 1843. Ο "Γέρος του Μοριά" πέθανε από εγκεφαλικό ("αποπληξία" διαβάζουμε στις εφημερίδες της εποχής), λίγες ώρες μετά την παρουσία του σε χορό στα ανάκτορα για την επιστροφή του Όθωνα και της Αμαλίας, όπου έκατσε μέχρι τις 11 το βράδυ και διασκέδαζε.